Kunstmatige intelligentie vanuit het souterrain

Is Technik wellicht Wille zur Macht? Is dat wat Heidegger in de jaren vijftig van de vorige eeuw denkend op het spoor komt en verwoordt dat wat Nietzsche met Wille zur Macht bedoelde? Het zou het kunnen zijn, daar het gaat om beheersing en dus om inrichting, aanranding, sturing.

Misschien is Technik als Geschik de wijze waarop zijn voor ons westerlingen nu, dat wil zeggen sinds de Grieken, Wille zur Macht ís.

Wil tot macht kan zich realiseren, zijn, aanwezen, als Technik, maar mogelijk ook anders zijn, anders aanwezen: magisch bijvoorbeeld. Waarbij het de aanduiding magisch of primitief overigens een typering of zelfs kwalificatie is, die alleen vanuit Technik mogelijk is.

Dostojewski’s voert, in zijn novelle Herinnering uit het ondergrondse (1864), een type op, een man uit een souterrain uit het midden van de negentiende eeuw. En deze man, die zichzelf heeft verbannen naar een souterrain maar daar niet zonder onze hulp toe heeft besloten, blijkt ons, nu nog, een aantal zeer pertinente vragen voor te leggen. Vragen die ons in de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie aan het begin van de eenentwintigste eeuw wederom opbreken. Het kan dus goed zijn, deze vreemde personage alsnog eens te volgen in zijn redeneringen.

De man uit het ondergrondse stelt zijn impliciete publiek de volgende vraag:

Maar hoe weet u, dat niet alleen alleen mogelijk, maar ook nodig is, de mens zo te veranderen?… Aangenomen dat dit een wet der logica is, dan hoeft het toch in het geheel nog geen wet van het mensdom te zijn.

Maar, beste man in jouw souterrain, dat is het wel indien er een beslissende aanname is gedaan over het wezen van de mens en indien er, bovendien, zoiets op kan lichten als het wezen van een zijnde.Essentia, οὐσία Wanneer we namelijk sinds en met Aristoteles de mens karakteriseren als een ζῷον λόγον ἔχον, een animal rationale, een rationeel dier, dan is het niet meer dan logisch dat de wet der logica wél die van het mensdom is en zelfs wel móet zijn. Alle niet beredeneerde, beargumenteerde, berekende, geplande aspecten en onderdelen van de mens, van zijn gedrag, van zijn handelen kan, vanuit dit concept vertrekkend, als foutief en te verbeteren aangemerkt worden. Ergo het aanpassen van de mens en het in overeenstemming brengen van zijn wil met rede en ratio is natuurlijk (hier in de letterlijk zin van het woord bedoeld als naar zijn natuur) nodig. Indien de mens een animal rationele is, dan is elke vorm van irrationaliteit tegennatuurlijk.

Irrationeel gedrag, van welke aard ook, is tegennatuurlijk en dus onnatuurlijk en dus een weg te poetsen aspect.

Dostojevski’s man uit het ondergrondse legt het, intussen lang vergeten, fundament bloot van ons denken. Hij laat ons als het ware tegen de irrationale muur van ons rationele, rekenende denken oplopen. En het fundament van dit rekenende denken is zelf irrationeel, bodemloos. Het is an-archisch, deze anarchie laat Dostojevski’s bodembewoner ons zien en dat stoort ons, daar het ons rustige, zelfverzekerde leventje verstoort.

Het punt is: we hebben geen antwoorden op zijn vragen. We vinden hem lastig, en bij vlagen zelfs irritant. Het is de spreekwoordelijke strontvlieg wiens gezoem we niet uit kunnen staan maar die zich nochtans niet zomaar uit de weg laat ruimen. Wat is ons rest is… wederom niets dan macht, brute macht. Hij is een mislukkeling, een maatschappelijke paria en hij dient zijn mond te houden. Naar alle maatschappelijke, lees rationele, maatstaven is hij immers een totale mislukking.

Hij heeft geen recht op een stem maar we hoeven hem niet uit te schakelen, in welke vorm dan ook, want het systeem van Wille zur Macht, van onze instrumentele rationaliteit namelijk, zal maken dat hij zichzelf uit het systeem verwijdert en zo alsnog stemloos wordt.

We hadden hem al monddood gemaakt doordat het systeem zijn werk doet, maar hij kruipt nu, met zijn aantekening toch weer uit zijn verderfelijke hol en stelt ons aanmatigend brutale vragen.

En toch…

In het VPRO-programma TegenlichtHet betreft de aflevering van zondag 21 oktober 2018 in een aflevering over AI, kunstmatige intelligentie, blijkt op een zeker moment hoe moeilijk het is een robot te programmeren volgens de zogenaamde value alignment. Dit komt erop neer dat de robot moet weten wat de waarden zijn van de mensen aan wie hij dienstbaar moet zijn en blijven. Hoe moet niet alleen zijn doel uitvoeren en voltooien, bijvoorbeeld een kop koffie halen bij Starbucks, maar ook beseffen dat hij, om dit doel zo efficient mogelijk te doen, niet alle wachtende in de rij voor hem neer mag schieten om zo zelf sneller zijn doel te bereiken.

De robot moet dus zijn waardenpatroon in lijn hebben met die van ons mensen. En daar begint precies de ellende. Want wat zijn die waarden eigenlijk? En, zijn deze wel rationeel van aard?

Een wetenschapper in de betreffende aflevering stelt het volgende:

Voor mij is het grootste obstakel dat de mens niet rationeel is. We maken vaak, bijna altijd keuzes die niet passen bij wat er op lange termijn nodig is om onze voorkeuren op lange termijn te realiseren. Bovendien zijn onze voorkeuren niet statisch. We worden niet geboren met ingewikkelde voorkeuren over vrijheid technologische vooruitgang of wat dan ook. De verwerven we tijdens ons leven, via onze cultuur, onze familie en vrienden. En via onze eigen ervaring, als we leren wat pijn doet en wat goed smaakt. … Maar het grootste probleem rust in de vraag hoe je rekening houdt met de tegenstrijdige voorkeuren van mensen. Stel dat iedereen koning van de wereld wil worden…

Wat blijkt, uit het rationeelste van alle rationele aspecten van de moderne samenleving, een programmeertaal, en het daarmee gemaakte brein van een robot, zijn aansturingsprogramma, blijkt onmiskenbaar dat wij als mens helemaal geen rationeel dier zijn.

Dostojewski’s man uit het souterrain blijkt het ruim anderhalve eeuw geleden al heel scherp gezien te hebben.

Ik geef toe de mens is een uitermate creatief wezen, ertoe voorbeschikt, bewust een doel na te streven en ingenieurskunsten te beoefenen, dat wil zeggen zich altijd weer opnieuw een weg te banen, waar ook maar naartoe. … toch soms de gedachte wel eens bij hem opkomt, dat de weg klaarblijkelijk bijna altijd zo maar ergens naartoe gaat en dat het er niet zoveel toe doet, waarheen hij leidt, als hij maar érgens heen leidt.

Ik denk dat het aan de tijd is de man uit het souterrain te rehabiliteren. Hij bleek, andderhalve eeuw geleden reeds heel scherp in te zien wat wij nu pas ontdekken. Hij kon de mens zijn als irrationeel wezen, waarbij overigens irrationeel geheel geen pejoratieve betekenis heeft, het betreft veeleer een constatering.

Rijst nu de vraag wat dan wel het wezen van de mens is? Dan is deze vraag reeds ingehaald door de rehabilitatie van het irrationele. Immers, van een zijnde veronderstellen dat dit een wezen heeft, is zelf door en door rationeel. En dit brengt ons weer bij Heidegger en Nietzsche. Technik is Wille zur Macht en juist die laatste toont ons aan dat er geen absolute waarden zijn, die al dan niet uit de hemel zijn komen vallen.

Misschien moeten we derhalve met de rehabilitatie van de man uit het souterrain ook de wezenloze mens in ere herstellen. Denk eens na, waarom zou er een wezen van een groep zijnden, een categorie moeten zijn? Zouden we het niet zonder kunnen stellen? Het antwoord hierop moet ontkennend zijn, daar we het heel lang zonder hebben gesteld en andere samenlevingen waarin het denken zich niet langs de lijnen van Technik ontwikkelde, kennen het nog niet.

We laten de wil tot macht aan zichzelf over, en denken niet langer de mens tegenover ons, maar voelen hem. We techniseren hem niet, totaliseren hem niet maar ont-moeten hem, al dan niet met Levinas.

La première «vision» de l’eschatologie (ainsi distincte des opinions révélées des religions positives) atteint la possibilité même de l’eschatologie c’est-à-dire la rupture de la totalité, la possibilité d’une signification sans contexte.

Betekenis zonder context… zouden we daarin Dostojevski’s man kunnen ont-moeten en een waarlijk gesprek met hemn voeren?

Kunstmatige intelligentie vanuit het souterrain - October 22, 2018 - Robert Voogdgeert